درمان زانو ضربدری (ژنووالگوم) با حرکات اصلاحی و فیزیوتراپی

زانو ضربدری در واقع انحراف غیرطبیعی بخش پایینی پاها است به نحوی که زانو‌ها بیش از حد به هم نزدیک و دو مچ پا بیش از حد از هم دور می‌ شوند. اصطلاح پزشکی برای زانو ضربدری ژنو-والگوم است.

اغلب کودکان به طور طبیعی تا قبل از سه سالگی حالت پای پرانتزی دارند که علت آن خم بودن پای جنین در طول دوران بارداری است. سپس قبل از سن چهار تا پنج سالگی پاها کمی حالت ضربدری پیدا می‌ کند و سپس پاها به تدریج تا سن شش یا هفت سالگی صاف شده و در راستای طبیعی خود قرار می‌ گیرد. اما در برخی کودکان حالت پای ضربدری باقی می‌ ماند و راستای پاها اصلاح نمی شود. برخی کودکان نیز طی سالهای بعدی رشد به تدریج دچار حالت پای ضربدری می‌ شوند. در این موارد معمولا علت بروز این حالت نامشخص است. در برخی موارد علت بروز پای ضربدری عارضه‌هایی مانند ریکِت یا اسکوروی است و گاهی نیز زانوی ضربدری تنها یک دفرمیتی استخوانی وراثتی است.

والدین همیشه در مورد سلامت کودکان خود به شدت نگران هستند. اگر هنگامی که فرزند شما می‌ایستد یا راه می‌رود متوجه حالت غیرطبیعی شدید لازم است با یک پزشک متخصص مشورت کنید.  دکتر حیدری با انجام درمان‌های فیزیوتراپی می‌توانند به درمان چنین مشکلاتی کمک کنند و والدین را از نگرانی برهانند. اگر کودک شما دچار زانوی ضربدری است و پس از گذشت مدتی و با بالا رفتن سن، این وضعیت بهبود پیدا نکرده لازم است به پزشک مراجعه کنید. اصلی‌ترین هدف در دوره درمانِ زانو ضربدری اصلاح راستای قرارگیری پاها است. انجام درمان‌های فیزیوتراپی می‌تواند از پیشروی انحراف پاها و بروز فرسایش مفصلی جلوگیری کند.

علائم زانو ضربدری چیست؟


در اغلب موارد داشتن پای ضربدری مشکلات چشمگیری برای کودک ایجاد نمی‌کند و پاهای کودک به تدریج و به خودی خود تا سن شش یا هفت سالگی صاف شده و به راستای طبیعی باز می‌گردد. اما اگر حالت زانو ضربدری با گذشت این سن همچنان پا بر جا بماند یا میزان دفرمیتی و انحراف بسیار شدید باشد به حدی که راه رفتن برای او مشکل شده باشد یا دچار درد پا و زانو شود، لازم است به این مساله رسیدگی شود.

اگر کودک در حالتی بایستد که زانو‌های او به هم چسبیده‌اند، و مچ پاهای او فاصله  بیش از حدی از هم داشته باشند به این حالت زانو ضربدری گفته می‌شود. وجود فاصله‌ی کم بین مچ پاها کاملا طبیعی است اما اگر این فاصله در کودکان تا 4 سال بیش از 10 سانتی‌متر باشد، این حالت می‌تواند مایه نگرانی باشد. در صورت مشاهده علائم زیر لازم است به پزشک مراجعه کنید:

  • وجود فاصله بین مچ پاها که بیشتر از 10 سانتی‌متر است.
  • وجود تفاوت زیاد بین زاویه و راستای قرارگیری ساق پا و ران پا در حالت ایستاده
  • زاویه بیش از حد مفصل زانو به سمت داخل یا خارج
  • داشتن درد زانو به علت راستای قرارگیری نامناسب زانو
  • مشکل در راه رفتن یا راه رفتن به شکلی غیرطبیعی

علل بروز زانو ضربدری


زانو ضربدری در بین کودکان زیر هفت سال تا حدودی شایع است. علت بروز زانو ضربدری در این کودکان این است که وزن بدن بر روی قسمت خارجی مفصل زانو ورد می‌شود که این بخش طبیعی از روند رشد کودک است.

 

علائم زانو ضربدری

 

در اغلب موارد زانوی ضربدری به مرور زمان و به خودی خود درمان می‌شود. بدن کودک در حین پروسه رشد دچار تغییرات بسیاری می‌شود و پاها نیز در این روند تا رسیدن به راستا و شکل طبیعی خود تغییراتی را پشت سر می‌گذارند.

اما اگر حالت زانوی ضربدری با گذشت زمان رو به بهبودی نیست یا فاصله بین مچ پاها بیش از 10 سانتی‌متر است یا حالت قرارگیری زانوها با هم متقارن نیست ممکن است کودک دچار بیماری زمینه‌ای یا اختلال رشد باشد. در اغلب موارد علت اصلی زانو ضربدری نامعلوم است. اما برخی از بیماری‌های کودکان که می‌تواند منجر به زانو ضربدری شود عبارتند از:

  • ریکت: یک بیماری نادر که بر روی روند رشد استخوانی کودکان اثر می‌گذارد و اغلب ناشی از کمبود ویتامین D است. منبع اصلی ویتامین D اشعه آفتاب است (جذب نور آفتاب توسط پوست) و البته این ویتامین در روغن ماهی، تخم مرغ و غذاهای ویژه غنی‌شده مانند غلات صبحانه نیز وجود دارد.
  • مشکلات تغذیه‌ای: مشکلات تغذیه‌ای مانند اسکوروی یا کمبود ویتامین C می‌ تواند تاثیرات بسیار زیادی بر روند رشد کودکان و خصوصا شکل‌گیری مفاصل و استخوان‌ها داشته باشد. البته این عامل نیز به ندرت رخ می‌دهد.
  • بیماری‌های ژنتیکی نادر: بیماری‌هایی مانند سندرم کوهن می‌توانند مشکلات زیادی از جمله اختلالات یادگیری، اختلالات پیشرونده بینایی و خمیدگی در مفاصل را ایجاد کنند.

داشتن سابقه خانوادگی در ابتلا به زانو ضربدری نیز می‌تواند علت زمینه‌ای برای ابتلا به این مشکل باشد.

زانوی ضربدری در بزرگسالان


زانو ضربدری گاهی در بزرگسالان نیز دیده می‌شود. در افراد مسن این عارضه اغلب به علت بروز مشکلات مفصلی مانند آرتروز  و رماتیسم است.  در مواردی که انحراف زانوی ضربدری شدید باشد، حالت ناصحیح قرارگیری پاها می‌تواند موجب بروز مشکلاتی در سایر قسمت‌های بدن مانند مفصل لگن، کف پا و کمر شود. این حالت می‌تواند موجب بروز درد و مشکلات راه رفتن شود.

زانو ضربدری در بزرگسال می‌تواند به دنبال یک آسیب دیدگی شدید مانند شکستگی استخوان ساق یا آسیب شدید مفصلی بر اثر آرتروز یا روماتیسم باشد.

آرتروز زانو و فرسایش این مفصل در مواردی موجب ضربدری شدن پاها می‌شود. ضربدری بودن پاها موجب می‌شود فشار بسیار زیادی به مفصل زانو وارد شود که خود این موضوع می‌تواند عامل بروز آرتروز طی سال‌های آتی شود.

تشخیص زانو ضربدری


برای تعیین شدت زانو ضربدری می‌توانید فاصله بین دو مچ پا را در حالتی که زانوها به هم چسبیده هستند، اندازه‌گیری کنید. برای این کار، کودک را به پشت بخوابانید و پاهای او را صاف کنید. زانوهای کودک را به هم بچسبانید و سپس فاصله بین دو مچ پا را اندازه گیری کنید.

 

تشخیص زانو ضربدری

 

اگر کودک شما بین 2 تا 4 سال دارد و فاصله بین مچ پاهای او 10 سانتی‌متر یا کمتر باشد، این حالت طبیعی است و به احتمال زیاد در آینده به خودی خود خوب می‌شود. اما اگر این فاصله بیشتر از 10 سانتی‌متر باشد، لازم است کودک توسط پزشک متخصص معاینه شود. در کودکانی که بالای چهار سال هستند، وجود فاصله بیش از 10 سانتی متر نیز باید توسط پزشک بررسی شود تا مشخص شود مشکل زمینه‌ای خاصی وجود دارد یا خیر.

پزشک متخصص علاوه بر اندازه گیری فاصله بین مچ پاها، موارد دیگری را نیز ارزیابی می‌کند از جمله:

  • قد
  • تقارن پاها و زاویه زانوها
  • راستای قرارگیری مفاصل ران، زانو و مچ پا
  • نحوه راه رفتن کودک و ارزیابی طبیعی بودن شیوه راه رفتن

پزشک در صورت نیاز کودک شما را به یک جراح ارتوپد ارجاع می‌دهد. برای بررسی علل و عوامل زمینه‌ای احتمالی ممکن است انجام عکسبرداری رادیولوژی تجویز شود.

روش‌های درمان زانو ضربدری


همانطور که گفته شد در اغلب موارد زانو ضربدری در کودکان نیازی به درمان ندارد و با بالا رفتن سن و رشد کودک به خودی خود درمان شده و پاها به حالت طبیعی باز می‌‌گردند.

در کودکان تا زیر چهار سال وجود فاصله بین مچ پاها تا 10 سانتی‌متر نیز طبیعی است و معمولا مایه‌ی نگرانی نیست و این حالت اغلب تا سن شش یا هفت سالگی به طور طبیعی برطرف می‌شود.

اما اگر فاصله بین مچ پاها بیش از 10 سانتی‌متر باشد لازم است کودک را نزد پزشک ببرید تا وضعیت او ارزیابی شود و در صورت نیاز پروسه درمان آغاز شود. روش‌های درمان زانو ضربدری عبارتند از:

درمان علل و عوامل زمینه ای

اگر بروز حالت زانو ضربدری ناشی از یک بیماری زمینه‌ای مانند ریکت یا اسکوروی باشد لازم است در ابتدا این بیماری زمینه‌ای درمان شود. ریکت که با نام نرمی استخوان یا استئومالاسیا نیز شناخته می‌شود، بیماری نادری است که بر اثر کمبود ویتامین D ایجاد می‌شود. ویتامین D در شکل‌گیری و رشد سالم استخوان‌ها نقش بسیار مهمی بازی می‌‌کند. برای جبران کمبود ویتامین D می‌توان مصرف روزانه مکمل ویتامین D یا تزریق سالیانه آمپول ویتامین D را تجویز کرد. همچنین بسیار مهم است که بیمار رژیم غذایی غنی از کلسیم و ویتامین D داشته باشد.

اسکوروی نیز بیماری نادری است که موجب بروز علائم متعددی می‌شود که یکی از آنها درد شدید مفاصل است. بیماری اسکوروی بر اثر کمبود ویتامین C بروز می‌کند و روش درمان آن، مصرف مکمل‌های ویتامین C و داشتن رژیم غذایی سالم و متعادل با مقادیر کافی از ویتامین C است.

کاهش وزن

همانطور که گفته شد، داشتن اضافه وزن و چاقی مفرط می‌تواند یکی از علل اصلی بروز زانو ضربدری باشد بنابراین اگر کودک دچار اضافه وزن بالا باشد لازم است از طریق رژیم غذایی و فعالیت بدنی وزن خود را کاهش دهد. داشتن وزن زیاد موجب می‌شود فشار بیش از حد به پاها و زانو‌ها وارد شود و بنابراین پاها حالت ضربدری پیدا کنند.

بریس

اگر بر اثر حالت ضربدری زانوها، طول پاها با بکدیگر برابر نباشند، یک کفی در ناحیه پاشنه پا در کفش بیمار و در طرفی که پا کوتاه‌تر است قرار داده می‌شود. این کار بدین منظور انجام می‌شود که طول پاها با یکدیگر یکسان شود و شخص بتواند به طور طبیعی راه برود. همچنین با استفاده از بریس‌ها و اُرتز‌ها می‌‌توان فشار وارد شده بر مفاصل بر اثر انحراف پاها و در نتیجه درد ناشی از آن را کاهش داد.

 

بریس زانو

 

ورزش

ورزش روشی بسیار موثر برای اصلاح راستای قرارگیری پاها است. انجام حرکات کششی و همچنین قدرتی موجب تقویت عضلات و رفع اسپاسم عضلانی می‌‌شود و به همین دلیل است که انجام ورزش در بهبود انحراف پا و همچنین درد زانو می‌تواند موثر باشد. تجویز ورزش‌های مناسب برای بیمار با توجه به وضعیت فعلی او و نحوه راه رفتن او است. برخی از ورزش‌های مفید عبارتند از:

  • تمرینات عضلات چهار سر ران- بر روی زمین بنشینید و پاهای خود را دراز کنید. یک حوله را به صورت رول جمع کنید و در زیر زانوی خود قرار دهید. زانوی خود را روی حوله فشار دهید و پای خود را راست نگه دارید. این حالت را برای 20 ثانیه حفظ کنید. این حرکت را 20 بار تکرار کنید. این ورزش را دو بار در روز انجام دهید. انجام این ورزش کمک زیادی به بهبود درد پا می‌‌کند.

 

 

ورزش زانو

 

  • تمرینات تقویت عضلات مرکزی بدن- بایستید و یک پای خود را به صورت صاف بالا بیاورید و سعی کنید مچ پای خود را بچرخانید به نحوی که انگشتان به سمت بیرون پا اشاره کنند. این حالت را چند ثانیه نگه دارید. این حرکت را دوبار در روز و هربار 10 مرتبه تکرار کنید.
  • کشش همسترینگ: روی زمین بنشینید و پاهای خود را دراز کنید. یکی از پاها را به طور صاف از روی زمین بلند کنید و انگشتان پا را به سمت خود بگیرید. اگر دستتان به انگشتان پای خود نمی‌رسد می‌توانید از یک کش ورزشی یا کمربند استفاده کنید. این حالت را چند ثانیه نگه دارید و سپس رها کنید. این تمرین را دو بار در روز و هر بار 10 مرتبه انجام دهید.

جراحی

در موارد نادری که انحراف پای ضربدری بسیار شدید است، نیاز به انجام جراحی خواهد بود. انجام جراحی تنها در صورتی تجویز می‌شود که فاصله بین مچ پاهای کودک بیش از 10 سانتی‌متر است و ساق پاها به شدت دچار انحراف شده است و به همین خاطر کودک دچار درد شدید در پاها و زانو شده است و یا در راه رفتن مشکل دارد.

برای درمان زانوی ضربدری شدید، اغلب عمل جراحی استئوتومی انجام می‌شود. طی این عمل جراحی استخوان ران بریده شده و مجددا در راستای صحیح قرار داده می‌شود به نحوی که زاویه مناسبی با زانو داشته باشد و وزن بدن به نحو مناسب روی پاها توزیع شود (به زانو‌ها فشار بیش از حد وارد نشود).

این عمل باید روی هر یک از پاها به طور جداگانه و در زمان‌های مختلف انجام شود. دلیل این کار این است که در طول زمانی که پای جراحی شده در حال ریکاوری است، بیمار بتواند روی پای دیگر خود وزن بیاورد.

جراحی استئتومی چگونه انجام می‌شود؟

قبل از انجام جراحی عکسبرداری اشعه ایکس از پاها به طور کامل انجام می‌شود تا وضعیت مفصل لگن، ران‌ها، زانو و مچ پاها به طور کامل ارزیابی شود و میزان انحراف و درجه اصلاح راستای استخوان به طور دقیق تعیین شود. در مواردی که مفصل زانو به نحو شدیدی دچار آسیب‌دیدگی شده باشد، انجام آزمایشات بیشتر مانند اسکن ام‌آر‌آی یا آرتروسکوپی تجویز می‌شود.

عمل جراحی استئوتومی استخوان ران در بیمارستان انجام شده و بیمار معمولا برای یک یا دو روز بستری می‌شود. این جراحی تحت بیهوشی عمومی انجام می‌شود به این معنا که بیمار طی انجام عمل کاملا بیهوش است و هیچ دردی احساس نمی‌کند.

طی این عمل جراحی قسمتی پایینی از استخوان فمور (ران پا) که در بالای مفصل زانو قرار دارد، بریده می‌شود و سپس قسمت کوچکی از استخوان با زویه‌ای مشخص برداشته می‌شود. با برداشتن بخشی از استخوان با حالی زاویه‌دار، راستای قرارگیری آن به حالت عادی باز می‌‌گردد. برای فیکس کردن مجدد استخوان به هم تا زمانی که مجددا جوش بخورد، از پیچ‌های مخصوص استفاده می‌‌شود.

ریکاوری

بعد از عمل جراحی با استفاده از آتل‌های مخصوص زانو صاف و بی‌حرکت نگه داشته می‌شود. این آتل باید تا حدود شش هفته بسته بماند. در این زمان بیمار می‌‌تواند برای راه رفتن از عصا استفاده کند تا روی پای جراحی شده وزن نیندازد.

بهبودی کامل پا در حدود سه ماه زمان می‌برد و در طول این زمان ممکن است انجام درمان‌های فیزیوتراپی برای بهبود دامنه حرکتی و قدرت عضلانی تجویز شود. انجام درمان‌های فیزیوتراپی همچنین به تسریع روند ریکاوری بسیار کمک می‌‌کند.

بعد از گذشت سه ماه، درد زانو باید به طور چشمگیری کاهش پیدا کند و توانایی راه رفتن و حرکت کردن بیمار نیز تا حدود بسیار زیادی بهتر می‌‌شود.

اگر سیگار می‌‌کشید و می‌خواهید عمل جراحی انجام دهید باید حداقل دو هفته قبل و تا سه ماه بعد از جراحی کشیدن سیگار را ترک کنید. تاثیرات کشیدن سیگار بر روی بدن مانع از رسیدن خون کافی به بافت استخوانی شده و این امر می‌تواند بهبود جای زخم جراحی و جوش خوردن استخوان را به تعویق بیندازد یا حتی مانع از آن بشود. شما می‌توانید 6 تا 8 هفته بعد از عمل جراحی استئوتومی فمورال، رانندگی کنید.

مقالات مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
برای ادامه، شما باید با قوانین موافقت کنید

فهرست